Tương lai của Metaverse: Sự kết hợp giữa Web3 và Thực tế ảo (VR)

Metaverse là ý tưởng về các không gian số ba chiều, liên tục tồn tại, nơi con người gặp gỡ, làm việc, học tập và giao dịch thông qua hình đại diện. Thực tế ảo (VR) và thực tế tăng cường (AR) cung cấp cách trải nghiệm nhập vai, còn Web3 đề xuất lớp sở hữu: danh tính, tài sản số và quy tắc kinh tế không thuộc về một công ty duy nhất. Sau giai đoạn được kỳ vọng quá mức vào khoảng 2021–2022, metaverse hiện phát triển chậm và thực dụng hơn. Bài viết phân tích từng thành phần, những ứng dụng đã có giá trị thật và các rào cản còn lại.

Metaverse là gì, và không phải là gì

Thuật ngữ "metaverse" xuất hiện trong tiểu thuyết khoa học viễn tưởng Snow Crash của Neal Stephenson năm 1992. Nó trở nên phổ biến khi Facebook đổi tên công ty mẹ thành Meta năm 2021. Đến nay, chưa có định nghĩa thống nhất, nhưng các mô tả thường chia sẻ vài đặc điểm:

• Liên tục: thế giới tiếp tục tồn tại và thay đổi khi bạn không đăng nhập.
• Đồng thời: nhiều người cùng có mặt và tương tác theo thời gian thực.
• Hiện diện: cảm giác "ở đó" qua hình đại diện, âm thanh không gian, VR.
• Kinh tế: người dùng tạo, mua bán, sở hữu vật phẩm và dịch vụ.
• Liên thông: lý tưởng là danh tính và tài sản di chuyển được giữa các thế giới.

Metaverse không phải là một sản phẩm cụ thể hay chỉ là kính VR. Các trò chơi trực tuyến lớn như Roblox, Fortnite, Minecraft đã có nhiều đặc điểm trên mà không cần kính hay blockchain.

Vai trò của thực tế ảo và thực tế tăng cường

VR thay thế hoàn toàn tầm nhìn bằng môi trường số; AR chồng nội dung số lên thế giới thật; thuật ngữ "mixed reality" hay "spatial computing" mô tả các trải nghiệm kết hợp. Thiết bị như dòng Meta Quest và Apple Vision Pro đại diện cho các hướng tiếp cận khác nhau về giá và trải nghiệm.

Công nghệ đã tiến bộ rõ: kính độc lập không cần máy tính, theo dõi tay, độ phân giải cao hơn, camera passthrough cho phép nhìn thế giới thật. Tuy vậy, kính vẫn nặng, thời lượng pin hạn chế, một số người bị say chuyển động, và giá các thiết bị cao cấp còn đắt với đa số người dùng. Đây là lý do nhiều nền tảng metaverse vẫn chủ yếu được truy cập qua máy tính và điện thoại.

Web3 bổ sung điều gì

Trong các thế giới ảo truyền thống, vật phẩm bạn mua thuộc về nhà phát hành; tài khoản bị khóa hay trò chơi đóng cửa là mất tất cả. Web3 đề xuất thay đổi với các thành phần:

Decentraland và The Sandbox là những ví dụ được nhắc nhiều về thế giới ảo dựa trên blockchain, nơi đất ảo được bán dưới dạng NFT. Các ứng dụng khác của NFT ngoài thế giới ảo được trình bày trong bài ứng dụng thực tế của NFT.

Khoảng cách giữa lời hứa và thực tế

Liên thông khó hơn tưởng tượng

Ý tưởng mang một thanh kiếm từ trò chơi này sang trò chơi khác nghe hấp dẫn, nhưng NFT chỉ chứng minh bạn sở hữu token. Mỗi thế giới vẫn phải tự quyết định có hỗ trợ vật phẩm đó không, hiển thị ra sao, cân bằng sức mạnh thế nào. Định dạng mô hình 3D chung như glTF và OpenUSD giúp ích ở tầng kỹ thuật, nhưng tầng thiết kế và kinh doanh vẫn cần sự đồng thuận giữa các nhà phát triển.

Đầu cơ lấn át sử dụng

Giai đoạn bùng nổ chứng kiến giá đất ảo tăng mạnh dựa trên kỳ vọng, trong khi lượng người dùng hoạt động thực tế trên nhiều nền tảng còn khiêm tốn. Khi thị trường điều chỉnh, giá trị nhiều tài sản giảm sâu. Bài học là kinh tế ảo cần dựa trên hoạt động thật, như phân tích trong bài thiết kế nền kinh tế token bền vững.

Trải nghiệm người dùng

Kết hợp kính VR với ví crypto, phí gas và quản lý cụm từ khôi phục tạo ra rào cản kép. Các nền tảng thu hút đông người dùng nhất hiện nay thường giấu hoàn toàn phần kỹ thuật phức tạp.

Quyền riêng tư: mối lo lớn của không gian nhập vai

Kính VR và AR thu thập lượng dữ liệu nhạy cảm chưa từng có: chuyển động đầu và tay, hướng nhìn, giọng nói, hình ảnh căn phòng qua camera. Dữ liệu chuyển động có thể đủ đặc trưng để nhận diện một người, và dữ liệu hướng nhìn có thể tiết lộ sự chú ý, sở thích. Người dùng nên xem lại quyền truy cập ứng dụng trên thiết bị, cũng như cảnh giác với nguy cơ bị theo dõi qua camera và micro vốn càng quan trọng khi thiết bị đeo trên người. Ngoài ra, quấy rối trong không gian ảo nhập vai được báo cáo là gây cảm giác chân thực hơn so với mạng xã hội văn bản, đòi hỏi công cụ kiểm duyệt và ranh giới cá nhân tốt.

Những ứng dụng đang tạo giá trị thật

• Đào tạo và mô phỏng: huấn luyện kỹ năng nguy hiểm hoặc tốn kém như vận hành máy móc, y khoa, phòng cháy trong môi trường an toàn.
• Thiết kế và kỹ thuật: xem mô hình kiến trúc, sản phẩm ở tỷ lệ thật, cộng tác từ xa trên cùng mô hình.
• Bản sao số (digital twin): mô phỏng nhà máy, thành phố để thử nghiệm thay đổi trước khi làm thật.
• Giải trí và sự kiện: buổi hòa nhạc trong trò chơi, không gian giao lưu cho cộng đồng.
• Giáo dục: tham quan bảo tàng, mô hình khoa học tương tác.

Đáng chú ý, phần lớn ứng dụng giá trị hiện nay không cần blockchain. Web3 có ý nghĩa ở nơi cần quyền sở hữu chuyển nhượng được hoặc kinh tế mở giữa nhiều bên.

Trí tuệ nhân tạo thay đổi cuộc chơi

Một rào cản lớn của thế giới ảo là chi phí tạo nội dung 3D. AI tạo sinh đang giúp tạo mô hình, kết cấu, môi trường và nhân vật có khả năng hội thoại nhanh hơn nhiều, như được nói đến trong bài AI tạo sinh và cuộc cách mạng sáng tạo nội dung. Sự kết hợp giữa AI, không gian 3D và thiết bị nhập vai có thể là động lực quan trọng hơn cả blockchain trong giai đoạn tới.

Kịch bản tương lai khả dĩ

Thay vì một "metaverse" duy nhất thay thế Internet, nhiều khả năng chúng ta sẽ thấy nhiều thế giới và ứng dụng không gian độc lập, kết nối từng phần qua chuẩn chung. Kính sẽ nhẹ và rẻ hơn dần; AR có thể phổ biến trước VR nhờ tính hữu dụng hằng ngày. Web3 có thể đóng vai trò lớp sở hữu và thanh toán cho một số hệ sinh thái mở, song song với các nền tảng tập trung lớn. Tốc độ phụ thuộc vào việc giải quyết trải nghiệm người dùng, quyền riêng tư và mô hình kinh tế bền vững hơn là vào khẩu hiệu.