Kiến trúc Web3 khác biệt thế nào so với Web2 truyền thống

Với người dùng, khác biệt lớn nhất giữa Web2 và Web3 là ai nắm quyền kiểm soát tài khoản, dữ liệu và tài sản số. Trên Web2, nền tảng như mạng xã hội hay chợ ứng dụng giữ tài khoản và có thể khóa, xóa hoặc thay đổi quy tắc bất kỳ lúc nào. Trên Web3, bạn giữ chìa khóa của chính mình qua ví, tài sản ghi trên blockchain thuộc về địa chỉ của bạn, và quy tắc nằm trong mã công khai. Đổi lại, bạn cũng tự chịu trách nhiệm hoàn toàn: mất khóa là mất tất cả. Bài viết nhìn sự khác biệt này từ góc độ người dùng phổ thông.

Ba giai đoạn của web, nói ngắn gọn

• Web1 (đọc): trang web tĩnh, người dùng chủ yếu đọc thông tin do một số ít người xuất bản.
• Web2 (đọc và viết): mạng xã hội, blog, video, chợ trực tuyến. Ai cũng tạo nội dung, nhưng nội dung và dữ liệu nằm trên nền tảng của công ty.
• Web3 (đọc, viết và sở hữu): ý tưởng rằng người dùng có thể sở hữu danh tính, tài sản và một phần nền tảng thông qua blockchain và token.

Thuật ngữ "Web3" theo nghĩa này được Gavin Wood, đồng sáng lập Ethereum, sử dụng từ năm 2014. Cần phân biệt với "Semantic Web" mà đôi khi cũng được gọi là Web 3.0.

Danh tính: tài khoản được cấp so với ví tự quản

Trên Web2, danh tính của bạn là một tài khoản do từng nền tảng cấp: tên đăng nhập, mật khẩu, hoặc đăng nhập bằng tài khoản Google, Facebook. Mỗi dịch vụ một tài khoản, và nền tảng có toàn quyền với nó.

Trên Web3, danh tính là một địa chỉ ví được tạo từ khóa riêng mà chỉ bạn nắm giữ. Cùng một địa chỉ dùng được ở mọi ứng dụng phi tập trung, không cần đăng ký. Đăng nhập nghĩa là ký một thông điệp bằng ví. Không ai cấp địa chỉ cho bạn, nên cũng không ai thu hồi được.

Dữ liệu và quyền riêng tư: đánh đổi khác nhau

Mô hình kinh doanh phổ biến của Web2 là dịch vụ miễn phí đổi lấy dữ liệu: nền tảng thu thập hành vi để bán quảng cáo nhắm mục tiêu, với các công nghệ như cookie theo dõi hành vi duyệt web. Người dùng ít khi biết dữ liệu nào được thu thập và dùng vào đâu.

Web3 thường được quảng bá là "trả lại dữ liệu cho người dùng", nhưng thực tế phức tạp hơn. Blockchain công khai có nghĩa là mọi giao dịch của một địa chỉ đều ai cũng xem được. Nếu địa chỉ ví bị gắn với danh tính thật, chẳng hạn qua sàn giao dịch yêu cầu xác minh danh tính, toàn bộ lịch sử tài chính của bạn có thể bị lần ra. Web3 giảm sự phụ thuộc vào một công ty thu thập dữ liệu, nhưng lại tạo ra một dạng minh bạch khác mà người dùng cần hiểu.

Tài sản số: thuê so với sở hữu

Vật phẩm trong trò chơi, nhạc đã mua, sách điện tử trên Web2 thực chất là giấy phép sử dụng gắn với tài khoản. Nếu dịch vụ đóng cửa hoặc tài khoản bị khóa, bạn mất quyền truy cập.

Trên Web3, tài sản có thể được biểu diễn bằng token ghi trên blockchain. Token thuộc về địa chỉ ví của bạn, bạn có thể chuyển, bán hoặc dùng ở ứng dụng khác hỗ trợ cùng chuẩn mà không cần sự cho phép của nhà phát hành. Bài ứng dụng thực tế của NFT đưa ra nhiều ví dụ ngoài tranh ảnh nghệ thuật. Tuy nhiên, cần hiểu rằng sở hữu token không đồng nghĩa với sở hữu bản quyền tác phẩm, và file gốc có thể vẫn lưu ở máy chủ tập trung.

Tiền và thanh toán

Web2 dựa vào ngân hàng, ví điện tử và cổng thanh toán, với phí, thời gian xử lý và giới hạn theo quốc gia. Web3 cho phép chuyển giá trị trực tiếp giữa hai ví, hoạt động mọi lúc, xuyên biên giới. Các giao thức tài chính phi tập trung cho phép vay, cho vay, hoán đổi tài sản mà không cần mở tài khoản ngân hàng. Mặt trái là biến động giá lớn, rủi ro lỗi hợp đồng, lừa đảo, và khung pháp lý chưa hoàn thiện ở nhiều nơi, trong đó có Việt Nam. Xem thêm bài cơ hội và rủi ro của DeFi trước khi tham gia.

Quản trị: người dùng có tiếng nói

Trên Web2, công ty quyết định thay đổi thuật toán, phí, chính sách; người dùng chỉ có thể chấp nhận hoặc rời đi. Một số dự án Web3 phân phối token quản trị cho người dùng và tổ chức thành DAO, nơi thay đổi lớn được bỏ phiếu. Mức độ phi tập trung thực tế khác nhau nhiều giữa các dự án, vì token thường tập trung ở đội sáng lập và nhà đầu tư.

Bảng so sánh nhanh

Trách nhiệm tự quản: mặt trái của quyền sở hữu

Câu nói quen thuộc trong cộng đồng crypto "not your keys, not your coins" có mặt ngược lại: khi khóa là của bạn, mọi sai lầm cũng là của bạn. Những rủi ro người dùng Web3 thường gặp:

• Mất cụm từ khôi phục, mất vĩnh viễn quyền truy cập ví.
• Bị lừa nhập cụm từ khôi phục vào trang giả mạo hoặc "nhân viên hỗ trợ" giả.
• Ký giao dịch cấp quyền chi tiêu không giới hạn cho hợp đồng độc hại.
• Gửi nhầm địa chỉ hoặc nhầm mạng blockchain.

Thói quen bảo vệ cơ bản: cất cụm từ khôi phục ngoại tuyến, không bao giờ chia sẻ nó với bất kỳ ai, dùng ví phần cứng cho tài sản lớn, đọc kỹ nội dung trước khi ký, và tách ví dùng hằng ngày khỏi ví lưu trữ.

Web3 có thay thế Web2 không?

Nhiều khả năng là không thay thế hoàn toàn mà bổ sung. Phần lớn hoạt động trực tuyến hằng ngày như đọc tin, nhắn tin, làm việc vẫn hiệu quả trên mô hình tập trung. Web3 phát huy ở những nơi cần tính minh bạch, quyền sở hữu có thể mang theo và loại bỏ trung gian. Nếu bạn là lập trình viên muốn hiểu sâu hơn về cách các tầng kỹ thuật thay đổi, hãy đọc tiếp so sánh kiến trúc kỹ thuật Web3 và Web2.